DOÐRU YOL TÜRK KÜLTÜR

SANAT DERNEÐÝ  
 

Osmanlý döneminde olduðu gibi bugün de Kosova’da Türk kültürün, yazýnýn, sanatýn, müziðinin ve burada yaþamakta olan diðer halk kültürlerinin belirli bir seviyeye ulaþmasýnda, Prizren kentinin has bir yeri ve katkýsý olmuþtur. Bugün bu kentte Osmanlý döneminden kalma çok sayýda eserlerin yaný sýra her dilde okul ve diðer kuruluþlarýn, sanatçýlarýn, yazarlarýn, araþtýrmacýnýn, tiyatrocunun, müzisyen, folklorcunun ve diðer kültür enstitülerin mevcudiyeti bu olguyu en iyi bir biçimde kanýtlamaktadýr.

Osmanlýlar döneminde “Þairlerin Yuvasý” adýyla anýlan Prizren'in ister ortaçað Bizans devrinde, ister de Osmanlýlar döneminde büyük rol oynadýðý yaný sýra, tanýnmýþ bir sancak ve vilayet merkezi olduðu da tarih kaynaklarýnda malumdur. Geçmiþten günümüze kadar tarihi zengin olan Prizren, bütün bu dönem içinde çok sayýda araþtýrmacý, þair, ressam, bilim adamý ve sanatçýlarýn fýrtýnasýna uðramýþ, hakkýnda binlerce kitap sayfasýnýn, sayýsýz resim-fotoðrafýn çekilmesine ve þiir mýsralarýnýn yazýlmasýna neden olmuþtur.

Prizren söz konusu olunca her zaman karþýmýza onun zengin tarihi, müteakiben Vilayet merkezi olduðu döneminde oynadýðý rolü, içinde barýndýðý çok sayýda Osmanlý mimari eserleri, vakfiyeleri ve zengin kültürü, örf, adet, gelenek ve görenekleri karþýmýza çýkmaktadýr. Bu özellikleriyle ön yapan Prizren her yönlü tetkik açýsýndan günümüze kadar güncel olarak kalmýþ ve kalmaya da devam etmektedir.

Her þeyi ile Türklüðü yaþatan ve günümüze dek Kosova’da Türklerin en kabarýk sayýsýnýn Prizren’de yaþadýðý bir gerçektir. Osmanlýlarýn bu yörelerden 90 yýl gitmesine raðmen, bugün kent ahalisinin büyük bir çoðunluðu hala Türkçe konuþmaktadýr. Zaman süresince çoðu etkenler yüzünden yýldan yýla burada Türk sayýsýnýn azalmasý karþýsýnda bile, Prizren hala Osmanlý-Türk özelliðini koruyan bir kenttir. Aynýca günümüzde çaðdaþ mimarisinin yoðun þekilde yayýlmasýna raðmen, Prizren bugüne kadar Kosova’nýn diðer yerlerine kýyasen, en çok Osmanlý mimarisini, kültürünü tek sözle Osmanlý medeniyetini gururla koruyan bir kenttir.

Osmanlýlarýn bu topraklarda 543 yýl kadar sürdürmüþ olduklarý medeniyetin devamýný oluþturan ve her þeyi ile bu topraklarda bugüne kadar Türklüðün yaþatýlmasýnda Prizren þehrinin en büyük payý geçmiþtir ve hala geçmektedir. Osmanlýlarýn bu topraklardan gitmelerinden kýsa bir zaman sonra Prizren Türkleri Türkiye’ye göç etme durumuyla karþý karþýya gelmiþtir. Bu göçü kýþkýrtan olaylarýn baþýnda politik ve ekonomik nedenleri yaný sýra Türk dilinde sürdürülen eðitimin yani okullarýn kapatýlmasýyla baþlamýþtýr.

Türklerin Prizren’den Türkiye’ye ilk göçleri 1912 yýlýnda baþlamýþtýr. Bazý dönemlerde bu göç daha sakin bazý dönemlerde de daha büyük hýz kazanarak, günümüze kadar hiç durmamýþtýr.1912 yýlýnda gerçekleþen göçle Prizren’in en zengin Türk ailelerinin Türkiye’ye göç ettiði bilinmektedir.

1919–1941 yýllarý arasýnda meydana gelen olaylardan ilkin 1919 yýlýnda devlet tarafýndan öngörülen toprak reformu yeniliklerin baþarýsýzlýðý, 1921 yýlýnda getirilen yeni anayasayla Prizren’de durumun daha da kötüleþmesine neden olmuþtur. Bu dönemde Müslüman halkýnda mevcut olan memnuniyetsizlik daha büyük bir boyut kazanmýþ, ileriki yýllarda Prizren’den yine önemli Türk ailelerinin göç etmesine sebep olmuþtur. Politik nedenleri yüzünden Prizren Türklerinin Türkiye’ye en yoðun göçü 1953 ve 1961 yýllarýnda gerçekleþmiþtir. Bir dönem için sakinleþen göç 1971, 1986 yýllarýnda da hýz kazanmaya baþlamýþtýr. Kosova Savaþý öncesi ve sonrasý da göçün devam ettiði görülmektedir.

Prizren'de 1991 yýlýnda yapýlan nüfus sayýmlarýna göre (ki bu nüfus sayýmlarýna Arnavutlar ve çoðu Türk aileleri de katýlmamýþtýr) Prizren’de 91.956 kiþi yaþamaktaydý. Bu sayýdan sadece 4.461 kiþinin Türk olarak kayýt yaptýðý görülmektedir. Bu durum, önceki yýllara kýyasen Prizren’deki Türklerin azaldýðýný göstermektedir: 1961 yýlýnda 8.405 kiþi Türk olarak kaydýný yaparken, 1971 yýlýnda 5.794, 1981 yýlýnda 5.701 kiþinin Türk olarak kayýt yaptýðý görülmektedir. Oysa bugün Prizren'de bu sayýdan çok daha fazla Türkün yaþadýðý bilinen bir gerçektir. Bunu ise en iyi bir biçimde bugün Prizren'de ahalinin % 60’in Türkçe konuþmasý ve 2002 ve 2004 yýlýnda yapýlan Kosova Meclisi seçimlerinde kazanýlan oy sayýsý da kanýtlamaktadýr.

Kosova Türklerinin II Dünya Savaþýna katýlmalarý karþýsýnda bile savaþ sonrasý mevcut olan kimi etkenler yüzünden Türklerin resmi var oluþu 1951 yýllarýna kadar gizlenmiþtir. Gerçekler gün yüzüne çýktýktan sonra 1951 yýlýnda devlet tarafýndan Yugoslavya da, dolayýsýyla, Kosova’da Türklerin de var oluþu resmi olarak kabul edilmiþtir. II. Dünya Savaþýndan sonra Kosova Türkleri için bir dönüm noktasýný oluþturan 1951 yýlýnda Prizren’de Türk dilinde ilk ve ortaokullarý, “Doðru Yol” Kültür Güzel Sanatlar Derneði ve diðer kurullar açýlmýþtýr.[1] Bu okullardan mezun olan öðrencilerimizin büyük bir sayýsý daha sonra Priþtine Üniversitesi’nde Sýrp-Hýrvat dilinde eðitimini devam ettirerek Prizren’de Türklüðün her alanda korunmasýnda ve geliþmesinde büyük rol oynamýþtýr. Üniversite tahsili gören Prizren Türklerinin altýn dönemi olarak 1969–1989 yýllarý görülmektedir. Ondan sonra da Üniversite tahsili gören öðrencilerimiz oldu fakat bu sayý gereksinmelerimize göre çok daha azdý. 1991–2005 yýllarý arasýnda Prizren Türklerinin Kosova Üniversitesinde tahsil görme durumunda bir duraklanma hissedilmiþtir. Çünkü o yýldan baþlayarak TDB aracýlýðýyla ana ülkemiz Türkiye tarafýndan kontenjan yoluyla öðrencilerimizin büyük bir bölümü Türkiye’nin çeþitli üniversitelerinde eðitimini devam ettirmektedirler. Nitekim 1990–2005 yýlýna kadar, Türkiye’de (Kosova ayarýnda) yakýn 600 kadar öðrencimizden ancak bugüne kadar çok az sayýda öðrencilerimiz mezun olmuþtur. Bunlardan da bazýlarý Türkiye’de kalýp geriye dönmemiþtir.

Bugün Prizren'de sekiz yýllýk 5 ilkokulda Türkçe eðitim yapýlmaktadýr. Ýlkokullardaki öðrenci sayýsýnýn tahminlere göre 1100 aþtýðý bilinmektedir. Bu rakama 4 mesleki lisesinde daha 350 öðrencinin Türkçe öðrenim görmesini ve yukarýda belirttiðimiz gibi Türkiye üniversitelerinde eðitim gören öðrencilerimizin de sayýsýný eklersek, bu orantýnýn, Prizren Türklerinin nüfus sayýsýna kýyasen çok büyük olduðu görülmektedir.

1990 yýlýnda Yugoslavya’da çok partili sistemin baþlamasý, örgütlenme yönünde diðer topluluklarý gibi, Kosova Türk topluluðunu da etkilemiþtir. Öyle ki 1990 yýlýnda Prizren’de merkezi olmak üzere, Kosova’da uzun bir zaman sonra ilk olarak Türk özelliðini taþýyan “Türk Demokratik Birliði” kurulmuþtur. Kosova Türklerinin tek resmi partisi olan TDB’nin kýsa zamanda diðer kentlerde de kurulan þubeleri arasýnda, çýkan ayrýmlar nedeniyle, Kosova Türkleri arasýnda büyük bir parçalanmaya sebep olmuþtur. Bu dönemde partinin yönetimiyle Prizren’deki merkezi yönetim kurulunu oluþturan Prizren, Mamuþa Gilan, Doburçan ve Výçýtýrýn temsilcileri üstlenmiþtir. Ancak 1999 yýlýnda Kosova’da meydana gelen savaþ ve savaþ sonrasý birleþme ve barýþ etkinlikleri aðýr basýnca yeni bir yapýlanmaya gidilmiþtir. Bu yapýlanmada gerçekleþen seçimlerden kýsa bir zaman sonra, bu parti, TDB adýný deðiþtirerek, yine Prizren’de merkezi olmak üzere, Kosova Demokratik Türk Partisi adýyla etkinliklerine devam etmiþtir. 2002 ve 2004 yýlýnda yapýlan son Kosova Meclis seçimlerinde,  KDTP 3 milletvekiliyle Kosova Meclisinde kendi yerini almýþtýr.

Osmanlýlarýn gidiþinden günümüze kadar Kosova’da, diðer alanlarda olduðu gibi, Türk kültürünün ve sanatýnýn da geliþmesinde ve bugünkü seviyesine ulaþmasýnda mutlaka ki Prizren’in en büyük katkýsý olmuþtur ve olacaktýr. Bunu en iyi bir biçimde bugün bu kentte Türk özelliðini taþýyan çok sayýda kültür derneði, okullar, sanatçýlar, þairler, yazarlar, onlarýn eserleri yayýn-basýn ve ayrýca bazý bireylerin özel çalýþmalarý ve etkinlikleri de kanýtlamaktadýr.

Bugün Prizren'de Türk özelliðini taþýyan 17 dernek yoðun bir þekilde etkinliðini sürdürmektedir. Kültür derneklerinde 1000 kadar etkin ses, saz, tiyatrocu ve diðer türde sanatçýlar bulunmaktadýr. Toplu olarak kendi alanlarýnda tüm bu sanatçýlar ve dernekler Prizren halkýna yýlda 50 kadar temsil vermektedirler. Prizren'de bugün 30 kadar kitabý yayýnlanmýþ Türk yazarý, þairi, araþtýrmacýsý, müzisyeni ve bunlarýn toplam olarak 100 kadar Türkçe yayýnlanmýþ kitabý da vardýr. “Yeni Dönem” medyasý çerçevesinde, Kosova Türklerin ilk baðýmsýz gazetesi, kitap yayýnlarý, 24 saat yayýn yapan radyosu ve TV’si, KTTGKK’na baðlý “Mehmetçik” radyosu yaný sýra yazýn, sanat ve bilim alanlarýnda çeþitli dergiler de çýkmaktadýr.

Bu ve saymadýðýmýz diðer etkinlikler sayesinde bugün Kosova’da Osmanlý medeniyetinin devamýný oluþturan ve her þeyi ile bu topraklarda Türklüðü yaþatan Prizren Türkleri ayný zamanda Prizren’de yaþayan diðer halklarla da kurmuþ olduðu müzakerelerde kendisini göstermiþ ve kendi benliðini korumakta örnek bir millet olmuþtur. Bu etkinlikler sayesinde bugün de buralarda eskiden kalan, yenisi de dâhil, Türklerin sanat dehasý sergilenmeye devam edilmektedir. Eskiden olduðu gibi, þimdi de bu varlýklarýmýzla topluma karþý görüþümüz, ahlakýmýz, yaþam tarzýmýz, zevkimiz ve anlayýþýmýzýn yaný sýra, atalarýmýzdan kalan örf, adet, gelenek, görenek ve tek sözle kültürümüz ve benliðimiz geniþ çevreye yayýlarak, yaþadýðýmýz bu topraklarda yüzyýllar öncesi vurulan Türk damgasý hala korunmaktadýr. Sayýmýz az da olsa bile bu topraklarda oynadýðýmýz rolün çok büyük olduðuna inanmaktayýz.

Bu mevzunun bir devamý olarak Prizren’de II Dünya Savaþýndan sonra 1951 yýllarýnda “Doðru Yol Türk Kültür Sanat derneðinin kuruluþu, geliþmesi ve günümüze kadar yapmýþ olduðu faaliyetlerini dile getirirken, bir yandan bu Web sitesi ile olduðu kadarýyla dönemin kültür özelliklerini incelemek, iþleyiþ ve ifa ettiði iþlevleri hakkýnda bugüne kadar bilinen veya bilinmeyen malumatlarý vererek, derli toplu olmaya özenen bir belge halinde geniþ kamu oyununa tanýtabilmektir.

Bu sitede sadece derneðin kuruluþu deðil, ayný zamanda derneðin bu süreç içinde toplumdaki rolünü,  bura Türk ve diðer kültürlere sunmuþ olduðu katkýlarýný ve etkinliklerini, delillerle güçlendirerek dile getirmeye çalýþtýk. Bu yönde tespit ettiðimiz durumlarý mevcut olan belgelerden ve bu dernekte 45 yýldan fazla emek veren sanatçý arkadaþlarýmýzdan hazýrladýðýmýzý da söylemek gerekir. 

Bu sitenin sadece Prizren’de 55 yýl etkinlik gösteren “Doðru Yol” derneði için deðil, Prizren’de dolayýsýyla da Kosova’da yaþamakta olan Türk halký için de çok deðerli ve önemli bir gösterge olacaðýna inanýlmaktayýz. Bu site, Kosova’daki Türk müziði, folkloru, yazýný, sanatý, tiyatro vb etkinlikleri gibi, bir bakýmda yaþantýlarýmýzýn büyük bir bölümünün de gün ýþýðýna çýkarýlmasýnda gerçek bir örneðini oluþturacaktýr. Çünkü bu ve diðer çalýþmalarýmýz sayesinde Türkün sanat dehasý, dünya görüþü, ahlaký, yaþam tarzý, zevki, estetik anlayýþý, sevgisi, saygýsý ve genelde dinimizin, kültürümüzün ve musikimizin çevreye nasýl yayýldýðýný, geniþ bir ortamda unutulmayacak bir uygarlýðýn ve medeniyetin temellerine vurduðumuz damganýn ortaya çýkmasýdýr.

Uzun yýllardan sonra ilk defa “Doðru Yol”a ilgili böyle kapsamlý bir belgesel mevzunun Web Sitesi aracýlýðýyla internet sayfalarýnda sunulmasýndan ve yayýnlamasýndan gurur ve mutluluk duyduðumuzu beyan ederken, sitenin açýlmasýnda emeði geçen Ýstanbul Kosova Prizrenliler Yardýmlaþma Derneði Baþkaný Sayýn Nezih Liman’a ve akabinde ki heyete þükranlarýmýzý sunarýz.

Kanýtlar yokluðu nedeniyle bu sitede dernekle ilgili her þeyin kapsanmadýðý bir gerçektir, dolayýsýyla eksikliklerimizi tamamlamak amacýyla bütün dost ve arkadaþlarýmýza, samimiyetimizi ileterek bu sitemizin yaþatýlmasý için her türlü katkýda bulunmalarýnda da fayda görüyoruz.

Bütün “Doðru Yol’ camiasýna sitenin hayýrlý ve uðurlu olmasýný dileriz.

DOÐRU YOL

--------------------------------------------------------------------------------

[1] 1951 yýlýnda  Kosova’nýn diðer þehirlerinde de Türk özelliðini taþýyan dernekler, Türk dili üzere ilk ve ortaokullar, Priþtine Radyosu Türkçe yayýnlarý, Priþtine Radyosu Halk Müziði Orkestrasý vb. gibi kuruluþlar açýlmýþtýr,